 |
| —पुष्प खड्का |
वि.सं. २०७२ सालको गोरखा भुकम्प पछि क्षति पुगेका निजि आवास पुनर्निर्माण कार्य अहिले करिब सम्पन्नान्मुख छ । पुनर्निर्माण पछि बनेका अधिकांश घरहरुले उनीहरुको आवश्यकता नधानेको गुनासो घरधनीहरुले सुनाउन थालेका छन् । पुनर्निर्माण कार्यक्रमको उत्तरार्धमा हाल केहि भुकम्पीय पुनर्निर्माणका क्रममा बनेका घरहरुले तेस्रो किस्ता प्राप्तिपछि घरको संरचनात्मक फेरबदल गरि तला थप वा बिस्तार गर्ने प्रचलन देखिन थालेको छ । यसरी आफूखुशी तला थप वा बिस्तार गर्दा सुरक्षित पुर्नर्निमाण कार्यक्रममा सफल अवधारणाका रुपमा अपनाइएको ‘अझ बलियो’ (Build Back Better) अवधारणामा केहि चुनौती थपिने सम्भावना देखिएको छ ।
दोलखा जिल्लामा अहिले विभिन्न ठाउँका घरधनीहरुले यसरी तला थप्ने वा घर बिस्तार गर्ने क्रम देखिन थालेको छ । मुख्यतः बसिरहेको घरले पारिवारिक आवश्यकता पुरा नगरेको कारण नै घरहरुको बिस्तार गर्नुपरेको भनाई घरधनीहरुको छ । घरको तला थप गर्नुपर्ने बाध्यताको अर्को कारण अरु घर संरचना निर्माण गर्न जग्गाको अभाव रहेको र नयाँ संरचना निर्माण गर्न खर्चिलो हुने कारण सोहि घरमा संरचनात्मक फेरबदल गरि थप कोठाहरु निर्माण गर्नुपरेको धारणा उनीहरुको छ ।
 |
| दुइवटा घरलाई जोडेर एउटै बनाई तल्ला थप गरिएको । |
भीमेश्वर नगरपालिका वडा नं ५ पिपलबोटका घरधनीहरु रुकु खड्का र मिश्री खड्काले भुकम्प पछि गारोवाला घर पुनर्निर्माण गर्नुभयो । उहाँहरु नाताले सासुबुहारी हुनुहुन्छ । सरकारले कायम गरेको लाभग्राहि सूची अनुसार आ–आफ्नो नाममा घर बनाई पुनर्र्निर्माण पश्चात उहाँहरुले तेस्रो किस्तापनि प्राप्त गर्नुभयो । तर रहँदाबस्दा उहाँहरुलाई आफ्नो घर निकै साँघुरो लाग्न थाल्यो । सासुबुहारी दुवैको घरको माथि तिर थप गरि दुइवटा कोठा निर्माण गर्नुभयो । किन यसरी माथिपट्टी पनि तला थप्नुभएछ भन्ने प्रश्नमा मिश्री खड्का सुनाउनुहुन्छ, — “हामी ५ जनाको परिवार छ । दुइटा कोठाले त पुग्दै पुगेन । त्यसैले घरमुनी जस्ताले बेरेर एउटा किचेन पनि बनायौं । तर वास एकातिर चास अर्कोतिर भनेकोजस्तो भयो । फेरि कटेरामा भान्सा गर्दा धेरै नै समस्या भयो त्यसैले माथितिर थप गरियो । पहिला ठूलो घर बनाउन रकमले पुगेन अहिले अलिकति थपेर राखनधरन जोहो हुन्छ कि भनेर यसो गरियो ।” झट्ट हेर्दा पिलरवाला घर जस्तो देखिने उहाँहरुको घरको माथि अहिले छत ढलान गरिएको छ । उक्त घर पिलरवाला नभई आफूखुशी थपिएका पिलरहरु हुन् । उक्त घरमा छतमाथि इँटा सीमेन्टको गारो लगाएर दुइवटा कोठाहरु थप गरिएका छन् ।
 |
| घरमा जस्ता र काठ प्रयोग गरि तला थपिएको । |
त्यसैगरि भीमेश्वर ५ कै डङ्गल्पु टोल स्थित देवि खड्काले पनि आफ्नो घरमा माथिल्लो तलामा जस्तापाता र काठको प्रयोग गरि थप ४ वटा कोठाहरु निकाल्नुभएको छ । अघिल्लो वर्ष नै पुनर्निर्माण सम्पन्न गरि तेस्रो किस्ता समेत बुझिसक्नुभएको बताउने खड्का भन्नुहुन्छ,— “अन्नपात राख्न पनि नपुग्ने भयो । बस्तु, बाख्रा, कुखुरा अलि अलि पाल्नै प¥यो । घरमा गारो वा पिलर थपेर ठूलो बनाउन आयस्ताले पुगेन त्यसैले जस्ता र काठले कोठा निकालें । अहिले मेरो घरमा माथिका ४ वटा थप गरि ६ वटा कोठाहरु छन् ।” कृषि उत्पादन तथा औजार देखि घरपालुवा जनावरहरुका निम्ति पनि निश्चित ठाउँहरु आवश्यक पर्ने हुनाले घरका कोठाहरु अपुग हुनेगरेको उनीहरुको गुनासो छ ।
 |
| गारोवाला घरमा तला थप, छत ढलान तथा पिरलको प्रयोग । |
किँरातीछाप पसल टोलकि एकल महिला कृष्ण कुमारी कार्कीले पनि अहिले आफ्नो घरको तला धमाधम थपिरहनुभएको छ । कतिपय एकल महिलाहरुले पुनर्निर्माणका क्रमा आफूलाई धेरै ठूलो घर आवश्यक नभएको भन्दै एक वा दुई कोठे घर निर्माण गर्ने गरेको देखिएपनि कृष्ण कुमारीलाई भने पहिले पुनर्निर्माण गरेको घरले पुगेन । एक्लैलाई पनि यति धेरै कोठाहरु किन चाहिने रहेछ त भन्ने जिज्ञासामा उहाँ भन्नुहुन्छ,— “मेरा दुई विबाहित छोरीहरु छन् । बेलाबखत छोरी ज्वाँई, तिनका नाता नातिना जम्मा हुँदा सुत्ने त परै जाओस् बस्नेसमेत ठाउँ नहुने रहेछ । ज्वाइँछोरी सुताउनै अर्काको घरमा पठाउनुपर्दा साह्रै नराम्रो लाग्ने रहेछ । त्यसैले मैले घर थपें । यति भए त पाहुना सुताउन अलि सजिलो पर्ला कि !” धमाधम ढलान भइरहेको उनको घर प्राविधिक तवरले सल्लाह लिएर बनाइएको भने होइन । ६१ वर्षीय कृष्ण कुमारीलाई घर अहिले उहाँले बनाएजसरी पनि बलियो नै हुन्छ भन्ने लागेको छ । ढलान गरेर बरु पहिलाभन्दा बलियो भयो भन्ने ठान्नुभएको छ । बलियो भन्दापनि खाँचो टार्न यसो गर्नुपरेको बताउने उहाँ थप्नुहुन्छ,— “किस्ता त ३ वर्ष पहिले नै लिएको हुँ । अब आफ्नो गच्छेले सक्ने यत्ति हो । यो भन्दा बढि थप्दिन ।”
भीमेश्वर नगरपालिका धरामघर गोलाईका घरधनी पदम बहादुर खत्रीले पनि आफ्नो घरसँगै जोडेर एउटा नयाँ कोठा थप्नुभएको छ । भान्साको समस्याले कोठा थप्नुपरेको बताउने उहाँले पुनर्निर्माणका क्रममा बनाउनुभएको घरमा बन्धनहरुको प्रयोग गरेको भए पनि पश्चिम तर्फ थप्नुभएको कोठामा भने यस्ता कुनै बन्धनहरुको प्रयोग गरेको देखिँदैन । पुरानो घर १ तलामात्र भएको र परिवार ठूलो हुँदाको समस्याले कोठा थप्नुभएको कुरा उहाँका छिमेकी ईन्द्रबहादुर खत्रीले समेत जानकारी दिनुभयो ।
 |
सँगै जोडेर अर्को कोठा निकालिएको तर थप गरिएको
संरचनामा बन्धनको प्रयोग नदेखिएको । |
किँरातीछाप टोलकै अर्का घरधनी इश्वर बहादुर थापाले पनि इँटा सीमेन्ट जोडाइ भएको आफ्नो घरमा तला थप्न छाना खोल्ने तयारी गर्दै हुनुहुन्छ । उहाँलाई पनि यसरी तला थप्दा सुरक्षित नै हुन्छ जस्तो चाहिँ लाग्दैन तर पनि बस्ने ठाउँको अभाव र नयाँ घर बनाउन वरिपरि घडेरी नभएको कारण यहि घरमा माथिपट्टी २ कोठा जती बनाउने सोच्नुभएको छ । “अर्को घर बनाउन खर्चले धान्न सकिन्न । अहिले भएको घरमा मलाई बस्न मुस्किल परेको छ । श्रीमती मुटुको विरामी भएको कारण स्याहार गर्नको लागि बेग्लै कोठा भैदिए हुन्थ्यो भनेर थप्ने विचार गरेको हुँ ।” यसरी जथाभावी निर्माण गर्नुभन्दा प्राविधिकको सल्लाह लिनु उचित हुने बलियो घर कार्यक्रम घुम्ती प्राविधिक टोलीको सुझाव पछि भने ईश्वर बहादुर सरसल्लाहको लागि नगरपालिका जाने बताउँदै भन्छन्,— “मलाई नथपि त भएकै छैन । कसो गर्दा बलियो हुने हो नगरपालिका गएर अलिकदिन पछि बनाउँछु । समयमा नै आएर सम्झाइदिनुभयो धन्यवाद छ ।” छिमेकमा यसैगरि घरमा तला थप्ने क्रम शुरु भएपछि आफूले पनि सोहि सिको गरेको समेत उहाँको भनाइ छ ।
 |
| छानो खोलि तला थप गर्न तयारी गरेको घर । |
उल्लेखित केहि उदाहरणहरुलाई हेर्दा के देखिन्छ भने हाल भुकम्पीय पुर्नर्निर्माण गरिएका क्षेत्रका मानिसहरुले आफ्नो आवश्यकता अनुसार घरको संरचनात्मक फेरबदल गरि कोठा वा तला थप गर्नेछन् । पुनर्निर्माणको क्रममा विभिन्न सीमितताका कारण आवश्यकता नधान्ने प्रकारको घर बनेको हुँदा सो आवश्यकता पुरा गर्न बैकल्पिक उपायहरुका बारे उनीहरुले सोच्न थालेको स्पष्ट हुन्छ । यसरि घरधनीहरुले आफूखुशी संरचना फेरबदल गर्ने लहर सिर्जना भएमा पुनः यस क्षेत्रमा संरचनात्मक भुकम्पीय जोखिम अझै कायम रहन सक्ने देखिन्छ । वर्तमान मापदण्ड अनुसार पुनर्निर्माण गरिएका घरहरुमा यसरी आफूखुशी फेरबदल गर्नाले झन् धेरै जोखिम हुने विचार राख्ने इन्जिनियर केयुर प्रधान भन्नुहुन्छ,— “हाल पुनर्निमाण भएका घरहरुमा मापदण्ड पालना गरिएका हुनाले सुरक्षित पनि छन् । तर फेरि यस्ता घरहरुमा आफूखुशी थप्ने होभने त यिनै घरहरु झन् असुरक्षित हुन्छन् ।” प्राविधिक सल्लाह लिनुपर्ने कुरालाई विशेष जोड दिँदै उहाँ थप्नुहुन्छ,— “तला वा कोठाहरु थप्नै हुँदैन भन्ने चाहिँ होइन । प्राविधिक अध्ययन तथा निरिक्षण गरि प्राविधिकको सल्लाह लिएर गर्न सकियो भने सुरक्षित बनाउन सकिन्छ ।”
खासगरि ग्रामिण भेगका किसानहरुले घरलाई बस्नको लागिमात्र नभई उनीहरुको कृषि तथा पशुपालन वा यससँग सम्बन्धित सामाग्री, औजारहरु वा कृषि उत्पादनको भण्डारण र व्यबस्थापन समेत कार्यमा प्रयोग गर्नुपर्ने हुँदा आवश्यकता मुताविक घरमा कोठा वा तल्लाहरु थप गर्न सक्दछन् । पुनर्निमाणकै क्रममा यस प्रकारको सामाजिक वास्तविकतामा गहण अध्ययन नहुँदा अहिले मानिसहरुले धमाधम आवश्यकता अनुसारका संरचना थप्ने क्रम शुरु गरेका छन् । असुरक्षाको ज्ञान हुँदाहुँदै पनि यसरी जथाभावी परिमार्जन गर्न थाल्ने हो भने सुरक्षित समुदाय निर्माण अभियानमा चुनौती थपिने निश्चित छ । तला थप वा विस्तार गरेका अधिकांश घरधनीहरुले प्राविधिकको सल्लाह नलिएको वा लिन मनसाय नराखेको देखिन्छ । घरधनी इश्वर बहादुर थापाका अनुसार ‘प्राविधिकलाई सल्लाह मागेपनि नथप्नु नै भन्ने वा बढि खर्च लाग्ने तरिकाहरु आउने तर घरमा थप कोठाहरु नभई नहुने भएपछि बाध्यतावश’ प्राविधिक सल्लाहप्रति अनिच्छा राख्ने गरेको देखिन्छ । मानिसहरुलाई तला थप वा कोठाहरुको बिस्तारकार्य सुरक्षित तवरले गर्ने प्रावधान सरकारी तहबाटै बाध्यकारी बनाउनुपर्ने खाँचो देखिन्छ । यहि सन्दर्भमा पुनर्निर्माण कार्यमा प्राविधिक सहायता प्रदान गरिरहेको एक संस्था एनसेट बलियो घर कार्यक्रमका संयोजक एवं ईन्जिनियर आयुष वास्कोटाले यस्तै समस्यालाई मध्येनजर गरि सरकारी तहबाटै पुनर्निर्मित घरहरुको सुरक्षित विस्तार गर्ने निश्चित पद्धतीको निर्माणकार्य अन्तिम चरणमा पुगी लागु हुने क्रममा रहेको हुनाले घरधनीहरुलाई अभिमुखीकरण गरि केहि समय धैर्य गराउनुपर्ने विचार व्यक्त गर्नुभएको छ ।
 |
जस्ताको प्रयोग गरि छतमाथि कोठा
निकालिएको घर । |
पुनर्निर्माण कार्यक्रमको सुरक्षित अवतरण हुने र यसक्रममा भएगरेका सिकाईहरुको संस्थागतिकरण गर्नुपर्ने कुरालाई जोड दिइएको बेला केहि घरधनीहरुको निर्माण अभ्यासमा आएको यो सोचले कतै प्रचलनको रुप लिने त होइन भन्ने आशंका गर्नुपर्ने भएको छ । सरोकारवाला वा नियामक निकायहरुले सम्भावित जटिलताको समयमा नै निकास निकाल्न सके हालको सुरक्षित पुनर्निर्माणले सार्थकता हाशिल गर्न सक्दछ । अन्यथा भुकम्प पछिको पुनर्निर्माणका समयमा निर्माणकार्यमा गरिएको मापदण्ड परिपालना यसरि आफूखुशी थप वा बिस्तार गर्दा राज्यले अपनाएको सुरक्षित पुनर्निर्माण कार्यक्रम तथा ठूलो मात्रामा भएको मेहेनतपुर्ण योगदान लगानी वालुवामा पानी खन्याएझैं हुने त होइन ? स्थानीय घरधनी, निर्माणकर्मी तथा सरोकारवालाहरुलाई थप सजग बनाउनुपर्ने देखिन्छ । यस सम्बन्धी आवश्यक मापदण्ड वा नीतिगत तहबाट गनुपर्ने कामहरु पनि समयमा नै लागु गर्न तदारुकता देखाउन सकेमा यसको संस्थागत विकासले फड्को मार्दछ । भर्खरै राष्ट्रिय भवन संहिता पालना गर्न थालेका स्थानीय तहहरु वा शुरु गर्ने मनसायले काम अघि बढाएका पालिकाहरुले मात्र होइन भीमेश्वर नगरपालिका जस्ता पहिलेदेखि नै भवन निर्माण मापदण्ड पालना गरिरहेका स्थानीय तहहरुले पनि समय छँदै यसका सम्बन्धमा ध्यान पु¥याउन सके उत्तम हुने थियो ।
 |
| तल्ला थप गर्ने कार्य भइरहेको निर्माणस्थल । |
(भीमेश्वर नगरपालिका आसपासका केहि टोलहरुमा अवलोकन तथा घरधनीहरुसँग गरिएको संक्षिप्त कुराकानीका आधारमा पुष्प खड्काद्वारा तयार गरिएको घटना अध्ययन सामाग्री ।)
