छुट्टीको दिन कहिलेकाँही रमाइलो गर्ने मेसो मिलाएर अघोषित सेड्युल अनुसार कहिले कता कहिले कता निस्कनु हाम्रो अनियमित नियमितता जस्तै बनेको थियो । यस्तै मेसो अनुसार शनिवार सिनेमा हेर्नेबारे साथिहरुसँग सल्लाह थियो । शनिवार मेरा लागि जहिल्यै फुर्सद भित्रको अफुर्सद बन्छ । व्यक्तिगत कर्म, नुहाइधुवाइ लगायत मौका मिले साथिभाइ घुमफिर त्यै दिन धान्नुपर्छ । निकैजेल देखि बजेको फोनका तर्फ ध्यान लगाउँदा ‘हेल्ला’े भन्न नपाइ साथि जिस्किएको सम्झन्छु ‘नयाँ साल लागेको यत्रो दिन लागिसक्दा पनि तँ सुध्रेनस् । हामि आइपुगेकै १५ मिनेट भो, आइज खुरुक्क सुन्धारा !’ ए, सुध्रिनलाइ सुन्धारा पो पुग्नुपर्ने रहेछ ! नुहाएर आउँछु भनेर उत्तर बोल्दा – हाम्लाइ भेट्न नुहाइरहनु पर्दैन भनेर तिनिहरु पड्कन्थे । त्यसबेला नेपाली चलचित्र ‘रेसम फिलिली’ भर्खरै रिलिज भएको थियो । त्यहि हेर्न हामि पनि सुन्धारा स्थित सिभिल मलको टुप्पोमा पुगेका थियौं । टिकट लिएर हलभित्र छिर्नु अघिको समय साथिहरु भकुण्डो हुत्याएर लहरै रहेका पोलहरु लडाउने खेल ‐खेलको खास नाउँ के हो अहिले पनि जान्दिन) खेल्दै थिए । नामै नजानेको खेल म के खेल्थें, रेलिङमा आड लागेर हेर्दै थिएँ । सबैजना हामिजस्तै हल छिर्नु अघिको समयलाई आफ्नै शैलीमा व्यतित गरिहेका थिए । धेरैजसो आ–आफ्नो मोवाइलमा घोत्लिएका थिए । एक कोण पपकर्नलाइ केन्द्र पारेर ढल्किएका दुई थान टाउकाहरु पनि पपकर्न भन्दा निजका फोनहरुतर्फै बढ्ता ध्यान लगाएका देखिन्थे । मान्छेहरु आफ्नै मोवाइल हेर्न सिभिलमल सम्म किन पुग्छन् ? मैले त्यतिबेला मात्र होइन अहिले पनि बुझेको छैन । जे होस झुण्ड झुण्डका मस्ती हेरेर मै मस्त भएको थिएँ । अचानक सिभिल मल हल्लिन थाल्यो । शुरुको केहि बेर के भएको भन्ने अनुमान भएन । कसैले बोल्यो – भुइँचालो ! मलाइ त्यसपछि बल्ल थाहा लाग्यो भुइँचालो रहेछ । हलभित्र हेर्न गएको हल नछिर्दै रेशम फिलिलि भइयो नि ! त्यसबखत कति अत्यास लाग्दो थियो । हलमा भयंकर कोलाहल मच्चियो । अग्लो भवनको सबैभन्दा माथि भएर पो हो कि, भुकम्पको धक्काले बढ्तै हल्लिएको जस्तो मलाइ त्यसबेला लागेको थियो । गुँड भत्किएका कमिला जस्ता भएका थिए मान्छेहरु । सबै आफ्नै सुरमा यताबाट उता, उताबाट यता दौडिरहेका थिए । ती दौडिनेहरुमध्ये एक म पनि थिएँ । के गर्ने भन्ने शुर भए पो गर्नु, अरुहरुले जसो गरे उसै गरियो ! जीन्दगीको ‘राम नाम सत्य’ त्यसैेदिन रहेछ भन्नेमा म विश्वस्त थिएँ त्यसैले थप दौडिन छोडेर पिल्लरको भित्तोमा अडिएँ । एकछिन अघिसम्म अँगालो मारिरहेका प्रिय मान्छेहरु अहिले छिन्न भिन्न देखिन्थे । एक जना अलिक वृद्ध देखिने बुवा पनि सकि नसकि ‘भगवानको लीला !’ ‘राम ! राम !!’ भन्दै सिँढि ओर्लँदै हुनुन्थ्यो । मानिसहरु सबैभन्दा अघि को पुग्ने झैं बुढो बा लाइ वास्ता नगरि तँछाढ मछाड गर्दै दौडँदै थिए । मानौं त्यहाँ कुनै दौड प्रतियोगीता भइरहेको छ । र, ती प्रतियोगी मध्ये एक दौडाहा म पनि थिएँ । मैले पनि ती बा’लाइ उसैगरि छोडेको थिएँ जसरि अरु गरिरहेका थिए । विपत्तीका बेला आफ्नो बाहेक अरुको ख्याल पु¥याउन फुर्सदै नहुने रहेछ ।
भवन बाहिर मुल सडकमा निस्कँदा सडकमा गाडी र मान्छेहरु खचाखच देखिन्थे । केहि मोटरसाइकलहरु रोड मै पल्टिएका थिए । कतिपय घर पर्खाल भत्किएका थिए । टुँडिखेलको गेट लडेर मोटरसाइकललाइ थिचेको थियो । बीर अस्पतालका स्वास्थ्यकर्मीहरु सडक मै उपचारको प्रवन्ध मिलाउँदै थिए । सबैको अनुहार त्रसित थियो । ती तर्सिएका मुहारहरुमध्ये एउटा मुहार मेरो पनि थियो ।
सँगै सिनेमा हेर्न भनि भेटिएका, बरु गाँस छोड्नुपर्ने तर साथ छोड्न नहुने साथीहरु पो कतिबेला कहाँ छुटे ? बल्ल याद भएथ्यो । ‘आफू भलो त जगत भलो ?’ घरपरिवार पनि त्यो बखत याद आएथे । कसैसँग सम्पर्क हुन सकेन । मोवाइल फोनको नेटवर्कमा समस्या आइसकेको रहेछ । बल्ल मन आँत्तियो । साँची, गाउँका घर रहे ? घरमा एक्लै भएकि बहिनी कुशल छे ? के आमालाइ दिदीले रक्षा गर्नुभो ? निकैजेलमा मोवाइल सम्पर्क भएपछि थाहा लाग्यो सबै सूरक्षित हुनुन्छ।
बीर अस्पतालमा घाइतेको चाप खचाखच थपिँदो थियो । स्वास्थ्यकर्मीहरु पनि के गर्ने के नगर्ने अलमलमा देखिन्थे । एक जना बुढो बुवा जो केहि बेर अघि भुकम्पको समयमा सिभिल मलको सिँढिमा ओर्लनेहरुको ठेलाइ झेल्दै हुनुन्थ्यो, उहाँलाइ कसैले बोकेर ल्याउँदै थियो । उहाँको निधारमा चोट देखिन्थ्यो । भुकम्पका बेला बेवास्ता गर्दै अगाडी दौडनेमध्ये एक म आफैं पनि हुँ भन्ने सम्झँदा अहिले पनि आत्मग्लानी हुन्छ । एक किसिमको हिनवोध अहिले पनि हुन्छ । ए बुढा बा – मिल्छ भने मलाई माफ गरिदिनु ।
उपलव्ध जनशक्तिले धान्न नसक्ने गरि त्यहाँ विरामीको भिड बढेको थियो । कसैले भन्दै थियो – ‘विपत्तीको बेलामा हामी सबै डाक्टर हौं । आउनुस् सबैले स्वास्थ्यकर्मीलाइ सहयोग गरौं ।’ उपचार गर्ने त्यो पनि मैले ? आजसम्म कहिल्यै नगरेको काम ! त्यै पनि वीर अस्पतालले उपलव्ध गराएको मास्क र पन्जा लगाएर कस्सिँए । प्राथामिक उपचारको काममा हामीहरु जुटेका थियौं । जटिल चोटग्रस्तहरुलाई डाक्टर भएठाउँसम्म पु¥याइदिन्थ्यौं । पछि बिस्तारै व्यबस्थित भयो । नेपाली सेना तथा प्रहरीहरुले त्यहाँ सहयो गर्न थालेका थिए । त्यसबेलाको एउटा प्रसंग म अझै सम्झन्छु । मानिसहरु त्यहाँ नअटेका घाइतेहरुलाई सडकमा गुडेका जुन गाडि भेट्यो त्यसैमा चढाएर नजिकको अर्को अस्पताल लगिदिन आग्रह गरिरहेका थिए । चालकहरु पनि सकेको सहयोग गरिरहेका थिए । एउटा आधा निलो आधा रातो प्लेट भएका,े सायद मन्त्रीको ? गाडि पनि वीर अस्पताल अघि जाममा थियो । उक्त गाडिलाई पनि कसैले एक जना विरामीलाई टिचिङ अस्पताल पु¥याइदिन आग्रह गर्दै थिए । गाडि चालक ‘मन्त्री लिन हिँडेका’े, ‘मिल्दैन’ भन्दै पन्छिन खोज्दै थिए । “बिपदको बेलामा राजा न मन्त्री ! सबैले सहयोग गर्नुपर्छ ।’ मेरो मुखबाट फुत्कियो – मन्त्रीको गाडीले किन बिरामी बोक्न हुँदैन ? सबैले ‘हो हा’े भने । एकजना बिरामी सहित दुई जना आफन्त उक्त गाडीमा चढे । तर, अहिले मलाइ के लाग्छ भने, मन्त्रीहरुले नितिगत निर्णय लिनुपर्छ । विपदका बेला झन धेरै समयको महत्व हुन्छ । हामिले त्यसरी अलमल्याउन हुन्नथ्यो कि ! माननिय पुर्व मन्त्रीज्यु ! तपाइँको गाडीलाइ बाटैमा अलमल्याएकोमा हामीलाई माफ गर्नुहोला ।
सबैभन्दा दुखद कुरा मलाइ त्यस बेला के लागेको थियो भने भिमसेन थापाले बनाएको ऐतिहासिक धरहरा लडेको थियो । राष्ट्रको धरोहर ढलेको थियो । मलाइ अलि बढि दुख लाग्नुको अर्को कारण पनि हुनसक्छ, मैले चढ्न नपाइ काठमाण्डौंको धरहरा लड्यो ! साँच्चै मलाइ धरहरा प्रति लगाव रहेछ । ‘हेर्दा हेर्दै लड्यो नि ! कति मान्छेहरु रेलिङबाट तल हेर्दै थिए । कोहि चढ्दै थिए । कोहि ओर्लँदै थिए । सबैको एक चिहान भयो । यहिँ पुरिए ।’ प्रत्यक्षदर्शी बताउने पानीवाला, जो मिनरल पानीका बोतल बेच्दै थिए, ले बताएका थिए । ती पुरिएका हरुमा आफु कल्पिँए । एकछिन् मन सकस भयो । धरहरा चढ्ने रहर तत्क्षण खण्डहर भयो । एकछिनपछि ७–८ जनाको एक हुल युवाहरु कतै फटाफट आउँदै गरेका देखिन्थे । तिनिहरुले आ–आफ्नो टाउकोमा नेपालको झण्डा बेरेका थिए । ‘बसन्तपुरमा धेरै मानिस पुरिए र’े भन्दै थिए जाँदै थिए । मसँग उनिहरुले झैं टाउकोमा बेर्न नेपालको झण्डा त थिएन तर म पनि रित्तै टाउको उनिहरुको पछि लागेर बसन्तपुर पुगें । त्यहाँ पनि कहालीलाग्दो वातावरण थियो । विदेशी पर्यटकहरु आँत्तिएका थिए । नेपाली सेना त्यहाँ पनि खोज तथा उद्धारामा खटिइसकेका थिए । उपलब्ध मान्छेहरु सबै लाम लागेर इँटाहरु पन्छाउँदै नेपाली सेनालाइ सहयोग गरिरहेका थिए । ती झण्डावाला ८ जनाको झुन्डमा मिसिएको म सहित ९ जना पनि त्यहि लाइनमा इँटा पन्छाउन सहयोगी बन्यौं । त्यसअघि कहिल्यै नचिनिएका र फेरि कहिल्यै नभेटिएका ती आठै जना गर्विला साथिहरु जसले सुन्धारा तिर अलमलिइरहेको मलाइ पनि तिनको समूहमा मिसाएर गौरवान्वित पारेथे, लाई म अहिले सधन्यवाद सम्झिरहेको छु । एक झुन्ड साथिहरु ! धन्यवाद ।
साँझमा पुतलीसडक फर्किएँ । डेरा रत्न गल्लीबाट स¥यो । सिंहदरवारको भित्र खुला चौरमा बस्ने भइयो । डराइ डराइ निकालिएका केहि थान ब्लाङ्केट्स थिए तर छानो त खुला आकाश । सुत्ने ठाउँ ‘रिजर्भेसन’ गरिसकेपछि भिनाजु र म बजार निस्कियौं बेलुकीको खान्की जोहो गर्न । तन्दुरी पसलमा रोटी किन्ने अनि दही लैजाने सल्लाह गरेर दहि त किन्यौं तर रोटि पाइन मुस्किल देखिन्थ्यो । रोटि किन्न त्यसरि त्यति लामो लाइन लागेको मैले पहिलोपल्ट देखेको थिएँ । दोस्रोपल्ट देखेको छैन । ‘सबैले बाँढेर खानुपर्छ । एकजनाल चार वटा मात्रे रोटि पाउँछ । पीठो सकिन लाग्यो ।’ साउजी भन्दै थिए । नियमानुसार हामिले पनि लाइनमा दुइ जना भएका कारण आठ रोटिका हकदार भयौं । ती आठ रोटि र एक लिटर दहिले त्यस साँझ हामी छ जनाको छाक टारेको थियो । शरणार्थी शिविर जस्तो भएको थियो सिंहदरबारको चौर । सँधै हामिलाइ शहरीया रवाफ देखाउने पल्लो घरकि ‘घरवेटी माँ’ पनि त्यहि शिवीरमा देखिइन् । के डेरावाला के घरवेटी ! एकैठाउँ ल्याइदिएको थियो भुइँचालोले । सबैभन्दा डर चाहिँ – अब झन् ठुलो आउँछ रे !, ध्वस्तै पार्छ रे !, प्रलय पो हुन्छ रे ! यस्ता ‘रे !’ ले तर्साउँथे । सबै त्यसै भन्थे । हो कि झैं लाग्थ्यो ।
काठमाडौको जीन्दगी त्रास र अभावको रह्यो । बिरामी आमालाइ सिंहदरवारको चौरमै दिदीलाइ जिम्मा लगाएर दोलखा फर्किने विचारले पुरानो बसपार्क तिर बिहानै निकिएँ । बस पाउने छाँटकाँट थिएन । फर्किएँ । भोलिपल्ट पनि गएँ । हालत सोहि थियो । बसहरु पाइन्थे । सीटहरु पाइन्नथे । बसभाडा हजार तिरे छतमा डन्डीमा झुन्डिनलाइ ठाउँ पाइन्थ्यो । तीन सय तिरे पुगिने दोलखा पुग्न हजार तिर्न बाध्य पारिएर छतमा झुन्ड्यिाइएका थिए यात्रुहरु । त्यसरी झुन्डिएकाहरुमध्ये छतमा झुन्डिने एक यात्रु म पनि थिएँ । विपदका बेला सहयोगी बन्नुपर्नेमा यातयात व्यबसायीहरु पनि ‘मौकामा चौका’ हानिरहेका थिए । प्रायः यातयात कम्पनीहरु आफ्नो नाउँका पछि ‘सेवा’ जोड्छन् । तर, त्यहाँ सेवाका नाममा खुलेआम लुट भइरहेको थियो । तिनीहरु विपदमा सहयोगी बनिदिएको भए हुने भन्ने अहिले पनि लाग्छ । डियर गाडीवाला ! त्यसो गर्न सकिन्नथ्यो ? के बाध्यता थिए ?
बाटोमा बसको छतबाट देखिएका सिन्धुपाल्चोकका क्षतिग्रस्त घरहरुले त्रासको तह झन् बढायो । ती घरहरुमा म आफ्नो घर देख्थें । वातावरणले हो कि मनस्थितीले मनको स्थिती कहालीलाग्दो भएको थियो । गाउँमा आइपुग्दा जनजीवन स्पष्ट त्रस्त देखिएको थियो । घरहरु क्षेतिग्रस्त थिए । मानिसहरु के गर्ने के नगर्ने अन्यौल मानसिकतामा गुज्रेका थिए । गुँड भत्किएको चरा झैं बेघर भएका थिए । म पनि घर पुगें । घर पुगें कि घर भएठाउँ पुगें ? एउटा बेघर चरि, मेरि स्नेही बहिनी घर बाहिरै थिइ । मलीन मुहारले बोली – ‘घर भत्किइहाल्यो दाइ !’ हाम्रो घर लडिहालेको त थिएन । तर, नराम्ररी चर्किएको थियो । पहिले म घर पुग्नासाथ सरासर घरभित्र पुग्थें । मलाइ घरप्रति कत्रो लगाव थियो । मलाइ मेरो घरप्रति कति विश्वास थियो । साँच्चै मेरो घर मेरा लागि कति ठुलो भर थियो । घरभित्र हुँदा आफुलाइ सुरक्षित ठान्थें । त्यस दिन त्यस घरमा सँधैजस्तै सरासर पुगेको थिएँ । तर म घर बाहिर मात्र पुगेको थिएँ । मलाइ त्यत्रो भर दिइरहेको घरले मलाइ किन डर दिइरहेको थियो ? ए घर, मलाइ किन डर दिइएथ्यो ? एकफेर म एउटा लाइटर निकाल्ने कामले घर भित्र पसेको थिएँ, पसेको मात्र के थिएँ एकै सासमा म बाहिर निस्किएको थिएँ । मलाइ त्यत्रो डर यहि घरले दिएको थियो जो मलाइ भर दिँदैथियो ।
गाउँमा मुख्य समस्या नै बासको थियो । व्यक्तिगत बास बस्ने अस्थायी बन्दोबस्त गर्नको लागि तत्काल सम्भव भएको थिएन । माथ्लाघर ढुंगेल दाजुले टमाटर रोप्न लगाएको ‘टनेल’ हामी सबै टोलबासीको घर बन्यो । त्यसैमुनी लहरै ओछ्यान् लगाएर सुत्यौं । एकदिन त हुरि बतास सहितको पानीले त्यहि पनि उडाइदियो । टालटुल पारेर फेरि लगायौं । त्यसबेलाको कष्ट अहिले सम्झिन त मन छैन तर, बिर्सन पनि त कहाँ सकिँदो रहेछ र ! खासगरि टोलका महिला, बालबालीका तथा बृद्ध सदस्यलाइ असाध्यै कस्ट पुगेको थियो । हामीलाई निकैजेल ओत दिने टनेललाइ धन्यवाद । ए ‘टनेल’, थ्याङ्क यु !
गाउँमा उपलव्ध चित्रो भकारीहरु अपर्याप्त थिए । फेरि तिनले पानी पनि तर्काउन्नथे । चित्रोमाथि प्लास्टिक या पाल राख्न सके त गज्जव हुन्थ्यो। तर त्यसबेला को त्रिपाल र हिमालयन यति एउटै थियो । पाइन्छ रे ! आयो रे ! ल्याए रे ! प्रसस्त सुनिन्थ्यो तर देखिन्नथे । बाँड्नेहरु पनि सडकको पहुँचका आधारमा मास्तिरै बाँढेर फर्कन्थे । आकाशमा हेलिकप्टरहरु बाक्लै उड्थे । गाउँलेका आशाका आँखा पनि ‘मास्तिर’ै हेर्थे । हजुरआमाले एक दिन भन्नुभएको थियो – ‘सर्खारले यता चाहिँ हेदैन क्या हो बाबु !’ ए सर्खार , साँची त्यसबेला हाम्री हजुरआमालाई किन हेरेनौ ? सायद अन्य ठाउँमा जाँदा भ्याएनौ होला ।
बल्लतल्ल गाउँमा पालहरु आइपुग्न लागे । त्यसपछि आ आफ्नै पाल घर बनाउँदै एउटै परिवार बनेको ‘टनेल घर’बाट मानिसहरु ‘भिन्दो’ हुन थाले । गाउँमा काठबाँसको त समस्या नहुने तर छानो कै समस्या हुने रहेछ । हार्डवेयर पसलहरुमा सकिएका जस्तापाताहरु नआउन्जेल मानिसहरु पालमुनि नै पालिए । छानोमा हामी यति परनिर्भर बनिसकेछौं कि अलिकता ‘राहत थाप्न’े लोभमा दिनभर लाम लाग्न सक्ने हामी गाउँमा पाइने छ्वाली, खर आदीले सहजै सकिने छानो छाउने सीप कसैसँग रहेनछ । विपत्तीमा विकल्प पो सोच्नुपर्ने रहेछ । ‘कटेज’ बन्न पनि सानो दुखले सम्भव भएको थिएन । जस्ताको छानो जस्ता कै बारबेर पारेर बनाइएको एउटा अस्थायी कटेरो जो कटेज नाउँले गाउँभरि प्रसिद्ध भयो,ले हाम्रो परिवार करिब २ वर्ष पाल्यो । एउटा कोठा । त्यहि भान्छा, त्यहि सुत्ने, पढ्ने, घरभरिका सामान अटाइदिने त्यहि । सम्पुर्ण घर त्यहि कटेरो थियो । भन्नै परेन कष्टकर जरुर थियो । हामीलाइ छानो दिने त्यो एक कोठे ‘कटेज’ अहिले पनि दाउरा तथा अन्य राखनधरनलाइ ओत मात्र दिइरहेको छैन करिव दुई वर्षको कटेज बसाइले नयाँ घर पुनर्निमाणको अनुभव पढाउन समेत सफल रहेको छ ।
मेरो गाउँको नाउँ काटाकुटी जो काष्ठकुटीबाट बन्यो, काष्ठमण्डपबाट काठमाण्डु बनेजसरी । मान्छेहरु मेरो गाउँलाई सशंकित हुँदै सोध्छन् – काटाकुटी कस्तो डरमर्दो नाम ? काट्ने कुट्ने गाउँ ? ए डरपोक मनुवाहरु ! नडराओ । यो काटाकुटी काष्टकुटी थियो । योगीहरुको तपोभुमी थियो।
काटाकुटीको भुकम्प पछिको परिदृष्य हेर्ने हो भने केहि घरहरुका धुरीले गारोको आड पाउन छोडेपछि भुइँमा बजारिएका थिए । तर धेरै घरहरु त्यसरि भुइँमै छानो पुग्ने गरि गल्र्याम्गुर्लुम लडेका थिएनन् । घरहरुमा क्षेति पुगेका थिए तर टाढाबाट हेर्दा घरहरु ठाडै देखिन्थे । ‘दोलखामा खासै क्षति छैन’ भन्ने अभिव्यक्ति दिने दोलखाका एकजना तत्कालीन प्रसासकीय अधिकारीले दोलखालीको ‘राम्रै खप्की’ भेटेका थिए । धन्न नराम्रो हुन पाएन । ए दोलखाली लोग ! उनि चढेको हेलिकप्टरबाट तिम्रा हाम्रा घरका छाना धुरी मै देखिन्थे । भुइँमा देखिन्नथे । त्यसमा तिनको के दोष ? दोष हेलिकप्टरको हो । दोषी हेलिकप्टरलाई कारवाही गरियोस् । डियर हेलिकप्टर ! मलाई माफ गरियोस् । तर, दुखभित्र पनि सुखद कुरा यो थियो कि घरहरु गल्र्याम्गुर्लुम नलडेका कारण काटाकुटीबासीले कुनै मानविय क्षेती व्यहोर्नुपरेन ।
अबका वर्ष पुनर्निमाणको वर्ष हुने, नेपाललाइ सुरक्षित पुनर्निमाणको सुनौलो अबसर भएको, भुकम्प प्रतिरोधि घर पुनर्निमाणमा सरकारले अनुदान दिने । त्यो बेलाका आशालाग्दा समाचारहरु यस्ता थिए । मौलिकता हराउने हो कि भन्ने चिन्ताले पनि त्यसबखतका चिन्तकहरु चिन्तिन्थे ।
नयाँ बन्नको लागी पुरानोको अस्तित्व मेटिनुपर्छ । साँची, नयाँ बन्न पुरानो हटाउनैपर्छ ? काटाकुटीमा पनि पुनर्निमाणको सुरुवात पुराना क्षेतीग्रस्त घरहरुलाइ भत्काएरै भएको थियो । भुकम्पका धक्काले हाम्रो घर पनि मेरुदण्ड भाँच्चिएको मान्छे जस्तो बा∙ोटि∙ो उभिएको थियो । बाङ्गा बस्तुहरु झेल्न अलि कठिन हुने रहेछ । बाङ्गा घरहरु, बाङ्गा मुढाहरु, बाङ्गा मान्छेहरु ! ए बाङ्गो घर– हामीलाइ तेरो चुनौती स्वीकार छ भत्किन तयार हुनु । मनमनै त्यस्तो धम्की मैले मेरो बाङ्गो घरलाई दिएको थिएँ । तर हामिलाई घरले नभत्कियुन्जेल सामना ग¥यो । हामिले घरलाइ नभत्काउन्जेल सामना ग¥यौं । हाम्रो बाङ्गो घर त्यसरि भत्काउनुअघि मैले मेरा सोझो स्वर्गीय बुवालाइ सम्झिएको थिएँ । जसले मलाइ नौ वर्षको छँदै छोडेर गएपनि हामीलाइ त्यो घर बनाइदिएर जानुभएको थियो । उहाँको जीवनको कमाइको एक महत्वपुर्ण हिस्सा, जो काठमाण्डु इन्द«चोकतिरका गल्लीहरुमा सुनौला पसिनाले सिंचित गरेर छोराछोरीका खुशीका खातीर कमाइएका थिए । भरिया जीन्दगीको अमुल्य समय, बुवाको अनमोल श्रम त्यो घरमा लगानी भएका थिए । गारोका प्रत्येक ढु∙ामा, प्रत्येक काठपात, दलीनहरुमा म बुवाको मेहेनत प्रष्ट देख्थें । हामीलाइ घरभित्र राख्न उहाँको कत्रो योगदान रहेछ मैले त्यसबेला महशुुस गरेको थिएँ । पुज्यनीय बुवा ! म तपाइँको ऋण तिर्न सक्दिन । कृपा गरेर आफ्नो खातामा ‘चुक्ता’ लेखिदिनुहुन्छ कि ? अँ, ‘बा !’ व्याज त हिसाबै नगरे हुन्छ सकुँला र?
बुवाको त्यत्रो मेहेनतले ठडिएको घर ढलाएर पन्छाउन हामीलाइ एघार दिन लाग्यो । आफुबाहेक रु एकचालीस हजार दुइ सय पचास ज्याला मैले तिर्नुपरेको थियो । बुवाको एक डायरीमा उल्लेखित हिसाबलाई आधार मान्ने हो भने त्यसबेला यो घर बन्न एक लाख एक्काइस हजार सात सय बीस रुपैंया लागेको रहेछ । जसमा मैले घर भत्काउँदा आफ्नो खर्च नजोडेजस्तै बुवाको श्रम त्यसमा जोडिएको थिएन । सबै तिर्नुपर्ने रकमहरुमा गोलो घेरा लगाएर ‘चुक्ता’ लेखिएका थिए । तर, माफ पाउँ बा’ मैले अहिले घर बनाउँदा लागेको खर्चमध्ये कतिपय रकमहरुमा अझै ‘चुक्ता’ लेख्न बाँकि छ । अवश्य लेख्नेछु, निश्चिन्त हुनुस् ।
निजि आवास पुनर्निमाणका लागी सरकारले अनुदान रकम उपलब्ध गराउने भयो । तर सो रकम सशर्त थियो । मापदण्ड पुरा गरि घर बनाउनुपर्ने । अनुदान किस्ताबन्दीमा पाइने । भुकम्प, पराकम्पहरुले किस्ता किस्तामा हाम्रो घरको चर्काइ बढाएजस्तै ! गाउँमा सबैभन्दा अफ्ठ्यारो यहि थियो, अनुदान लिन भुकम्प प्रतिरोधि घर बनाउनुपर्ने । भुकम्प प्रतिरोधि घर कसरी बन्छ जान्ने कोहि थिएन । सरकारले दाता सम्मेलन गरेर प्रशस्तै रकम जम्मा गरेकोले सरकारसँग टन्नै पुँजी छ । पक्की घर सबैलाई बनाइदिन्छ भन्नेहरु पनि थिए । भुकम्प प्रतिरोधी घर बारेका जानकारीमुलक सामाग्रीहरु त्यसबेला रेडियो टेलिभिजनहरुमा देख्न सुन्न पाइन्थ्यो । कागजका पर्चाहरु पनि भेटिन्थे भुकम्प प्रतिरोधि घरबारे । त्यसबाहेक कसैलाइ यसबारे ज्ञान थिएन । डकर्मीहरुमा पनि अन्यौल थियो । प्राविधिकहरु खटिएका थिएनन् । कतिपय घरहरु त्यहि ज्ञानको अभावका बीच पनि बनेका थिए । त्यसबेला अनुदान भन्दापनि टहरे जीन्दगीमा पारिवारिक आवश्यकता अनि बाध्यताले गाउँलेलाइ गाँजेको थियो । फलानो घर यसरी भत्कियो फलानो यसरी भत्किएन । ठुलो घर बनाउन नहुने रहेछ । नश कस्न पर्ने रहेछ । भुकम्प पछि डकर्मीहरुमा यस्ता ज्ञान फुर्न थालेका थिए । यसो गरे हुन्छ कि भनेर अनुमानका आधारमा पनि भुकम्प लगत्तै केहि घरहरु त्यसरी बनेका थिए ।
गाउँमा प्राविधिकहरु खटिने, अभिमुखीकरण कार्यक्रमहरु र डकर्मी तालिमहरु संचालन हुन थालेपछि भने पुनर्निमाणले गति लिन थालेको थियो । ‘भुकम्पको घर’ कस्तो बनाउने भन्ने सीप स्थानीय डकर्मीहरुले जानेका थिए । यसको श्रेय पुनर्निमाणमा काम गरिरहेका संघसंस्थाहरुलाइ जान्छ । त्यसबेला तालिम लिएर आउनुभएका डकर्मी काका भन्नुहुन्थ्यो – ‘भुकम्पको घर बनाउन अब जानियो । एनसेटले दिएको तालिम राम्रो लाग्यो । तालिम लिएका डकर्मीहरुको तिनचारोटा समूह बनाएर घर बनाउनुपर्छ भनेका छन् ।’ त्यसबेला ‘भुकम्पको घर’ भन्नाले बिभिन्न डि.पि.सी. ÷ बन्धनहरु राखेर बनाइने दुइ कोठे घर बुझिन्थ्यो । ठुलो घर बनाउन पाइँदैन । अग्लो घर बनाउन पाइँदैन । बनाए पास हुँदैन अनुदान पाइँदैन । यस्ता कुराले त्यसबखत मानिसलाई साँच्चै खुम्च्याएको थियो । आफुखुशी बनाउन पनि नसकिने अनुदान लिउँ घर साह्रै सानो ! इन्जिनियरहरुसँग गाउँलेको प्रमुख टकराव नै ‘यत्रो घरमा कसरी अट्ने, अलि अग्लो बनाउन देउ’ भन्ने नै हुन्थ्यो । कहिलेकाहिँ यो ‘टकराव’ले ठुलो रुप लिन्थ्यो । एकफेर एकजना इन्जिनियर बनिरहेको घरमा पुगेछन् । यो मिलेन त्यो मिलेन भन्न थालेछन् । लगाएको गारो भत्काइदिएछन् । त्यसपछि गाउँलेहरुको झोकमा – ‘अगाडी नआउने अनि एकछिन आएर यता मिलेन त्यता मिलेन भनेर हप्काउने ?’ भनेर डकर्मीले इन्जिनियर बहिस्कार गर्नेसम्मको अवस्था आएर तत्कालीन गा.वि.स. कार्यालयले संयोजन बैठकै राख्न परेको थियो । बैठकपछि ‘चित्त माझामाझ’ गरेका उनिहरु त्यसपछि पनि बेलामौकामा आपसी चित्तदुखाइ गर्थे । मुख्य विषय त उहि थियो– ‘यत्रो घरमा कसरी अट्ने ? ए इन्जिनियर सर ! अलि अग्लो बनाउन दिनुस् ।’ मलाइ पनि लाग्थ्यो, ए इन्जिनियर सर ! घर अग्लै बनाउन दिनुस्, तपाइँको के जान्छ ? फेरि सोच्थें, सायद तिनको जागिर जान्छ । जागिरै जान पनि त भएन साँची ।अनि प्राविधिकलाइ, सरोकारवालालाई सुरक्षाको गणित झैं आवश्यकताको गणित बेलैमा सुझेको भए के जान्थ्यो !
केहिले आवश्यकताले बाहेक धेरैले विलखवन्धनमा परेर दुइ कोठे घरहरु बनाए । त्यस्तै दुइकोठे घरधनीमध्ये एक म पनि हुँ । जो मेरा प्रिय बा’ले बनाइदिएको तीनतले घरबाट आफैंले बनाएको दुइ कोठामा साँघुरिएको छु । पहिले हाम्रो घरमा भिन्दै पुजाकोठा थियो । भण्डारकोठा थियो । बुइँगल थियो । बार्दलीभरि कोठाहरु थिए । चुलो कोठा थियो त्यहाँ पनि चौको, मुल अँगेनो, मुल ओछ्यान जस्ता ठाउँहरु थिए । मुल थाम, आँटोहरुले आ–आफ्नै सांस्कृृतिक अर्थ बोकेका हुन्छन् । तिनिहरुले प्रतीकहरुको प्रतिनिधित्व गरिरहेका हुन्थे । अहिलेको हाम्रो घरमा एउटा कोठा सुत्न, एउटा भान्छाका रुपमा प्रयोगमा छन् । ‘कोठाका देउता खोपामा’ सरेका छन् । अर्थोक भन्दा पाहुना आउँदा समस्या । ओछ्यान लगाइदिने ठाउँ पुग्दैन । बुइँगलमा उक्लियो भ्याल्सीमा ड्याङ्ङ्ग टाउको ठोकिन्छ । तिरमिराउँदै तल ओर्लनुपर्छ । म मेरै घरमा कैयौंपल्ट त्यसरी तिरमिराएको छु । ड्याङ्ङ्ग । तिरिमिरी ।
भुकम्प पछि गाउँको मुहार भने अवश्य फेरिएको छ । घरहरु नयाँ बन्नाले बस्ती नै नवीन भएको छ । घरहरु भुकम्प प्रतिरोधी भएका छन् । पानी चुहिएर फेर्ने अबस्थामा पुगेको मेरै घर अहिले नचुहिने भएको छ । बलिया घरहरु बने । घरहरुको बलियोपना कसरी नाप्ने ? डियर भुइँचालो, एकफेर फेरि आइदिने कि यता ? थैट ! भो भो । कष्ट नगरियोस् । तर आइहाले पनि पहिलेजसरी हाम्रो घरलाई बाङ्गो पार्न सक्दैन कि ? थाहा छ भुइँचालो ! हामिले घर बलियो बनाएका छौं नि । पुनर्निमाण कार्यक्रमको सबैभन्दा सुखद पक्ष नै यहि हो । घरहरु भुकम्प प्रतिरोधि बने ।
पुनर्निमाण कार्यमा धन्यवादको मूख्य पात्र नेपाल सरकार हो । भलै मेरा गुनासा धेरै छन् यसका प्रति त्यसैले आलोचनाको मुख्य पात्र पनि यहि हो । नेपाल सरकार जसले क्षतिग्रस्त निजि आवास तथा समग्र पुनर्निमाण गर्न पुननिर्माण प्राधिकरण गठन गरि अनुदान कार्यक्रम ल्यायो यसले जनतालाइ आफ्नो घर बनाउन थोरै भएपनि भर ग¥यो । दातृ निकायहरु जसले पिडितहरुको पिडामा मलम बन्न आर्थिक भौतिक सहायता तथा साझेदारी प्रदान गरे । विभिन्न संघ संस्थाहरु जसले सरकार र जनताका बीच पुल बनी सहजकर्ताका रुपमा काम गर्न सके । घरधनीहरु जसले अनुदान कार्यक्रम अनुसार घरहरु बनाएर महत्वपुर्ण भुमिका निर्वाह गरे, लगायत सबै सम्बद्धहरु धन्यवादका योग्य छन् । त्यसबेला सुनेको मात्र भुकम्प प्रतिरोधि शव्द अहिले घरगाउँलेले पनि सहज अर्थ लाउन सक्ने भएका छन् । उनिहरुका घर नै भुकम्प प्रतिरोधिको अर्थ बोक्दछन् । गाउँ मै दक्ष डकर्मीहरु उत्पादन भएका छन् । स्थानीय सरजम कै उपयोगबाट पनि बलिया संरचना बनाउन सकिन्छ भन्ने सिकाइ भएको छ । प्रविधिको दीगो प्रर्वधन हुन्छ कि त ? जाग्दो आशाकोे श्रेय पनि नेपाल सरकार तथा विभन्न दातृ निकाय अनि संघ संथाहरुलाइ नै जान्छ । यसबखत खटिएका दक्ष प्राविधिक सामाजिक जनशक्तिले फैलाएका ज्ञान् अनमोल छन् । पुनर्निमाणमा जोडिएका यि सबै पक्षहरुको भुमिका अनुपम छन् ।
पुनर्निमाण कार्यक्रम महत्वपुर्ण अवसरका रुपमा उपयोग भएको हुँदाहँुदै हामी सबै चुक्यौं कि भन्ने लाग्छ । मलाई के लाग्छ कि, ‐मलाई मात्र लागेको हो कि तपाईंलाइ पनि लागेको हो मनन् गर्नुस् ।) सबैभन्दा पहिले हामिले हाम्रो मौलिकता गुमायौं । पर्याप्त ज्ञानको कमी, पुनर्निमाण अनुदान कार्यक्रमका सिमितता, थप आर्थिक बोझ थाम्न असमर्थ भुकम्प पिडितका बाध्यता जस्ता कारण साना घरहरु बने । यसमा घरधनीका रहर भन्दा बाध्यता धेरै छन् । पुननिर्माण प्राधिकरणले पनि घरधनीलाइ सोझै अनुदान दिनेभन्दापनि झन्झटिलो प्रक्रियागत लम्बाइ बढाएको अनि प्रसासनिक खर्च अलि बढि गरेकै हो । संयन्त्रको चुस्त परिचालन गर्न नसक्नु, प्राधिकरणको नेतृत्व फेरबदल गरिरहनु सरकारी दोष रह्यो । तैपनि पुनर्निमाण कार्यक्रम सफलतापुर्वक सम्पन्न उन्मुख छ ।
तर, अहिले मैले मेरो गाउँमा केहि चुनौतीहरु पनि देखेको छु । अधिकांश घरधनीहरुका घरले तिनका पारिवारिक, सांस्कृतिक, सामाजिक आवश्यकता नधानेका कारण थप संरचना निर्माण गर्न वाध्य देखिन्छन् । बनिसकेका घरहरुको पनि अनुदान किस्ता प्राप्तिपछि आफुलाइ आवश्यक अनुसार तला थप नहोला भन्न सकिन्न । त्यसरि बन्ने घरहरु पनि भुकम्प प्रतिरोधि नै बन्छन् ? आशंका गर्ने ठाउँहरु छन् । कतिपय घरधनीहरुले निजि आवास पुनर्निमाण कार्यक्रम मार्फत अनुदान लिएर घर बनाएपनि आफ्ना पुराना घर पनि प्रयोगमा ल्याइरहेका छन् । त्यस्ता संरचनाहरु भुकम्पीय जोखिमका दृष्टिकोणले जोखिमयुक्त छन् । त्यस्ता घरहरु प्रयोग भइरहनुमा पनि बिभिन्न बाध्यताहरु जोडिएका छन् । कम्तीमा ती घरहरुले आफ्ना घरका कृषि उपज, डोका, डाला, फुङ्ला, पोका, पन्तेरा, बस्तुभाउ, घाँसपात आदीलाइ ओत दिइरहेका छन् । त्यस्ता चीजबस्तु ओताउन अर्को घर बनाउने क्षेमता पनि छैन । व्यबस्थापकिय चिन्ता नै मूख्य देखिन्छ । मैले मेरै कटेरो नभत्काएजस्तै तिनले आफ्ना सरजमको ‘ओतघर’ किन भत्काउँछन् ! तर, त्यस्ता जोखिमयुक्त घरहरुलाई सम्भाव्यता हेरि भुकम्पीय प्रवलिकरण गर्ने होभने त्यसको बहुपक्षिय फाइदाहरु हुने देखिन्छ । आवश्यकताका हिसावले धान्ने । सामाजिक, साँस्कृतिक मौलिकता जोगिने । आर्थिक बोझ कम हुने । भुकम्पीय जोखिम घटि सुरक्षित समुदाय निर्माण हुने अवस्था सिर्जना हुन सक्दछ । त्यस्ता जोखिमयुक्त घरहरुलाइ सम्भव भएसम्म प्रवलिकरण गरि अन्यलाई हटाउनेतर्फ आवश्यक कदम चाल्नुपर्ने देखिन्छ । राज्यले, नागरिकले विपद जोखिम न्युनिकरणका लागी पुर्वतयारीका कार्यक्रममा सँधै ध्यान पु¥याउनुपर्छ ।
एउटा कुरा मेरो मनमा सँधै घुमिरहन्छ । मेरा हजुरबुवाले आफ्नो पालामा घर बनाउनुभयो । बुवाले त्यसैगरि दुखले बनाउनुभयो । अहिले म निरन्तरता दिँदैछु यसरी पुस्तैनी घर बनाउने शृङ्खलाबद्ध कार्यको । प्रत्येक व्यक्तिले आफ्नो जीवनकालमा एउटा घर बनाउनै पर्ने हो ? हुन त प्रत्येक सांसारिक प्राणीले ‘घरजम’ गर्नु आवश्यक छ । ओ मान्छे ! के तपाइँले घरजम गर्नुभो ? ठुल्ठुलाा घरहरु बनाउनु अचेल समृद्धि कहलिन थाल्यो । के तपाइँ ‘समृद्ध’ हुनुन्छ ? यस्तै हो भने हाम्रो पालामा एउटा घरले नपुग्ने भो । दुइतिन घर बनाउनुपर्ने भो । धान्न सकिन्छ मान्छेहरु ! एउटै घरले पुस्तौं पुस्ता टिक्न,े दीगो आवास निर्माण गरि दीगो बस्ती बसाल्ने तर्फ अबको कदम चाल्न सकिन्न र ? हेल्लो प्राविधिज्ञजन् ! लौ न सकिन्न र ? नत्र हेर्नुस् त हर मानिसले आफ्नो जीवनको महत्वपुर्ण कमाइको हिस्सा घर बनाएरै सक्ने रहेछन् । एउटा पुस्ताले घर बनाउन खर्च गर्न नपर्ने भयो भने देशले कति पुँजि जोगाउँछ ? ए समाजशास्त्रीहरु ! कति जोगाउँछ ? अर्थशास्त्रीहरुले पनि हिसाब गरुन् । धन्यवाद !
No comments:
Post a Comment